Din is-sena taħbat il-150 sena minn meta, għall-ewwel darba, ġew organizzati ċ-ċelebrazzjonijiet esterni tal-festa ta’ San Duminku ta’ Gużman fil-Birgu.
Wieħed jista’ jissoponi li fil-Knisja tal-Lunzjata, il-Komunità Dumnikana ma naqsitx milli tfakkar u tiċċelebra l-festa tal-Qaddis u partun u fundatur tagħha sa mill-ewwel żminijiet tal-preżenza tagħha fil-Birgu.
Madankollu, iċ-ċelebrazzjonijiet esterni li llum nagħrfu bħala festa popolari ma twieldux f’daqqa. Għaddew minn proċess pjuttost twil ta’ żvilupp, fejn minn festa relattivament moderata, bil-mod il-mod, il-festa ta' San Duminku fil-Birgu saret festa popolari u mistennija minn dawk kollha li għandhom għal qalbhom it-tradizzjonijiet tal-festi Maltin.
L-1875: il-bidu taċ-ċelebrazzjonijiet esterni
Il-konferma li ċ-ċelebrazzjonijiet esterni tal-festa ta’ San Duminku ġew programmati għall-ewwel darba fl-1875 insibuha f’ittra li l-Kapitlu tal-Kolleġġjata tal-Birgu bagħat lill-Vatikan fl-1880.
Din id-dokumentazzjoni hija ta’ importanza kbira, mhux biss għall-istorja tal-festa ta' San Duminku, iżda wkoll għax tagħtina xhieda diretta dwar kif, lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, il-festi Maltin kienu qed jibdew jieħdu forma aktar organizzata u spettakolari.
Fl-1875, iżda, iċ-ċelebrazzjonijiet esterni kellhom jiġu sospiżi minħabba l-mewt tal-ex-Provinċjal Dumnikan, Patri Rafel Zahra, li miet fit-2 ta’ Settembru ta’ dik is-sena. Għalhekk, minkejja li l-1875 tibqa’ s-sena indikata bħala dik tal-bidu, l-ewwel ċelebrazzjonijiet li saru b’mod effettiv kellhom iseħħu fis-sena ta’ wara.
L-1876: il-festa tieħu l-ħajja barra l-knisja
Fl-1876, iċ-ċelebrazzjonijiet esterni bdew fl-ewwel jum tat-Tridu b’programm mużikali li fih ipparteċipaw baned minn diversi lokalitajiet.
Għal din l-okkażjoni nġiebet banda mill-Isla, indikata fid-dokumenti bħala Della Stella, u magħrufa wkoll bħala tal-Bugru, taħt id-direzzjoni tas-Surmast Scolaro. Magħha kien hemm banda oħra mill-Birgu, li l-kittieb jiddeskriviha bħala quella di questa città — jiġifieri l-banda ta’ din il-belt.
L-għada, ma’ dawn żdiedet l-hekk imsejħa Società Musicale della Valletta, taħt id-direzzjoni tas-Surmast Giuseppe Borg, magħruf bħala “iben Indri l-Għama”.
Ir-rapporti ta’ dawn iċ-ċelebrazzjonijiet għandhom importanza partikolari għall-istorja tal-mużika fil-Birgu. Huma jagħtuna konferma li, fi żmien bikri ħafna fl-istorja tal-festi esterni, fil-Birgu kienet diġà teżisti formazzjoni bandistika li kienet qed tieħu sehem fil-festa.
Dan id-dettall huwa sinifikanti għaliex juri li t-tradizzjoni tal-baned fil-festi tal-Birgu mhijiex fenomenu riċenti, iżda għandha għeruq li jmorru lura għas-seklu dsatax.
Festa li malajr kisbet popolarità
Mill-prominenza li l-ġurnali ta’ dak iż-żmien bdew jagħtu liċ-ċelebrazzjonijiet tas-snin ta’ wara, jidher li l-festa ta’ San Duminku kisbet suċċess notevoli sa mill-ewwel snin tagħha.
Wieħed mill-ewwel rapporti importanti deher fl-1878 fil-ġurnal popolari Risorgimento. Minn dan ir-rapport jirriżulta li, sentejn biss wara l-bidu taċ-ċelebrazzjonijiet esterni, il-festa kienet diġà kibret tant li fiha kienu qed jipparteċipaw tlieta mill-aqwa baned ta’ dak iż-żmien.
Fosthom kien hemm il-Filarmonica Nazionale La Vincitrice tal-Belt Valletta, li għamlet żewġ programmi mużikali. Il-banda inkludiet diversi kompożizzjonijiet ta’ surmastrijiet Maltin, fosthom l-Inno al Glorioso San Domenico, xogħol tas-surmast tagħha Giuseppe Borg.
Magħha kien hemm il-Banda della Senglea, taħt id-direzzjoni ta’ Mro Scolaro. Iċ-ċelebrazzjonijiet komplew ukoll bil-parteċipazzjoni tal-Banda del Regimento 98, bil-permess ġentili tal-Kurunell Sciberras. Din il-banda kienet tgawdi popolarità kbira fost dawk li kienu jħobbu l-mużika bandistika.
Għalhekk, fi ftit snin biss, il-festa ta’ San Duminku fil-Birgu kienet diġà bdiet tattira baned ta’ livell għoli u kienet qed issir avveniment li kien jiġbed l-attenzjoni lil hinn mill-konfini tal-belt.
Tiżjin li beda jagħti karattru lill-festa
Flimkien mal-baned u l-programmi mużikali tagħhom, it-tiżjin tat-toroq u l-logħob tan-nar kienu diġà qed jieħdu post importanti fiċ-ċelebrazzjonijiet.
Fil-bidu, it-tiżjin kien għadu pjuttost meqjus u moderat. Iżda fi ftit snin, dan żdied b’mod konsiderevoli, hekk kif il-festa bdiet tikseb aktar popolarità.
Sa mill-1876, il-faċċata tal-Knisja tal-Lunzjata, flimkien ma’ Triq il-Mina l-Kbira, it-toroq li jagħtu għall-knisja, is-Sur tal-Kurdari u triq il-Kwartier, kienu jiġu mżejna bid-dwal, aktarx permezz ta’ tazzi taż-żejt.
Fost l-elementi dekorattivi li kienu jiġbdu l-għajn kien hemm żewġ rużuni mal-ġnub fil-bidu ta’ Triq il-Lunzjata, flimkien ma’ stilla kbira mixgħula mdendla f’nofs it-triq.
Triq il-Lunzjata kienet tiġi mżejna wkoll b’piramidi mdawlin, anġli fuq kolonni u trofej. Dan kollu kien jagħti lill-inħawi madwar il-knisja dehra festiva li kienet qed tinbidel sena wara sena.
Għall-festa tas-sena ta’ wara, jiġifieri fl-1877, saru tnax-il trofew ġdid u żewġ statwi: waħda ta’ San Tumas t’Akwinu u oħra ta’ San Vinċenz Ferreri. Dawn kienu xogħol l-istatwarju magħruf Giovanni Darmanin u tqiegħdu fuq kull naħa tal-bieb tal-knisja.
L-1879: San Duminku jasal fiċ-ċentru tal-pjazza
Sena importanti oħra fl-iżvilupp tal-festa kienet l-1879. Minn dik is-sena bdiet tiġi mżejna wkoll Piazza Vittoriosa, illum waħda mill-aktar żoni marbuta viżwalment mal-festa ta’ San Duminku fil-Birgu.
F’nofs il-pjazza bdiet tintrama statwa ta’ San Duminku fuq kolonna artistika. Kemm l-istatwa kif ukoll id-disinn tal-kolonna kienu xogħol Giovanni Darmanin, statwarju u disinjatur li ħalla diversi xogħlijiet fil-Birgu u f’partijiet oħra tal-Gżejjer Maltin.
Il-kolonna kienet xogħol kollettiv li fih taw sehemhom diversi nies tas-sengħa. Fost dawk imfaħħra għax-xogħol tagħhom insibu lill-imgħallem tal-karpenterija Lorenzo Forte, lill-iskulturi Luigi Fenech u Antonio Merilli, lil Antonio Farrugia, u lil Giacomo Sevasta, li ħadem fuq ix-xogħol tal-metall.
Il-frott ta’ din il-ħidma kien kolonna artistika li, għall-ġmiel tagħha, baqgħet magħrufa u tissemma’ sal-lum.
150 sena ta’ tradizzjoni
Meta llum inħarsu lura lejn dawn l-ewwel snin, wieħed jifhem aħjar kemm kienet twila l-mixja li wasslet għall-festa ta’ San Duminku li nafu llum.
Mill-ewwel passi tal-1875 u ċ-ċelebrazzjonijiet tal-1876, sal-parteċipazzjoni ta’ baned magħrufa, iż-żieda fit-tiżjin u l-ħolqien tal-istatwa u l-kolonna ta’ San Duminku fl-1879, il-festa għaddiet minn proċess kontinwu ta’ tkabbir u żvilupp.
Il-150 anniversarju għalhekk mhuwiex biss ċelebrazzjoni ta’ data. Huwa tifkira ta’ tradizzjoni li bdiet b’mod modest u, tul ġenerazzjonijiet sħaħ, kompliet tinbena minn nies li taw is-sehem tagħhom biex il-festa ta’ San Duminku fil-Birgu tkompli tikber u tissaħħaħ.
Hija wkoll ġrajja li torbot flimkien il-Komunità Dumnikana, il-Birgu u l-wirt tal-festi Maltin. Għal 150 sena, il-festa kompliet tħalli l-marka tagħha fuq il-belt Vittoriosa, filwaqt li l-belt Vittoriosa min-naħa tagħha tat lill-festa l-karattru, il-kulur u l-ispirtu tagħha.
U jekk illum il-festa ta’ San Duminku hija waħda mill-avvenimenti tant mistennija fil-kalendarju tal-Birgu, dan huwa frott ta’ seklu u nofs ta’ devozzjoni, ħidma, kreattività u mħabba lejn il-festa u lejn il-Qaddis Fundatur tal-Ordni Dumnikan.
150 sena wara, il-mixja tkompli. San Duminku jibqa’ fiċ-ċentru tagħha, u l-Birgu jibqa’ jżomm ħajja tradizzjoni li bdiet f’dawk is-snin imbiegħda tal-1875.
